Autor: Miladin Branković Vrijeme: Tema: Geografski prikaz Gornjih Podgradaca     P O D G R A D C I . C O M

II GEOGRAFSKI POLOŽAJ

Gornji Podgradci pripadaju prostoru opštine Gradiška koja po broju stanovnika (oko 62000 ) i površini (762 km 2 ) spada u red većih u Republici Srpskoj (peta i sedma), a po ukupnom privrednom potencijalu jedna je od najperspektivnijih. Opština je smještena u zapadnom dijelu Republike Srpske, ili drugačije gledano - u sjeverozapadnom dijelu Bosne i Hercegovine.

Geografski položaj Gornjih Podgradaca kao i svake geografske cjeline ili tačke sadrži različite komponente te se on mora posmatrati sa različitih aspekata.

Kao manja geografska oblast ona se u samom početku mora posmatrati kao dio opštine Gradiška. Gradiška je nastala na takvom mjestu, da je u svim istorijskim epohama njen položaj bio povoljan i osjetljiv.

Naime, povoljnost položaju davao je smještaj na desnoj obali Save, na mjestu povoljnom za prelaz, što je omogućavalo trgovinu i svaki vid ljudske komunikacije i napretka.

Osjetljiv je zbog toga što je upravo pomenuta rijeka Sava, najčešće bila granica "carstava" tako da je u burnim, nemirnim i ratnim vremenima Gradiška bila prva na udaru i u takvim situacijama doživljavala uništavanje ljudskih života i materijalnih dobara.

I, u najnovijem vremenu, na početku 21 vijeka, Gradiška ima veoma povoljan položaj kao granični prelaz u sjeverozapadnom dijelu Republike Srpske i Bosne i Hercegovine.

Gornji Podgradci su mjesna zajednica smještena u jugozapadnom dijelu opštine Gradiška, udaljena od centra komune 22 kilometra. Matematičko-geografski položaj centralnog dijela ovog naselja određen je koordinatama: 45 ° 3Ä 30 ² s.g.š. i 17 ° 3Ä 20 ² i.g.d.

Prosječna nadmorska visina iznosi 175 m.

Navedene prednosti i nedostaci u položaju Gradiške imale su ublažavajući značaj za Podgradce.

Taj sekundarni značaj ogledao se u tome da je udaljenost od preko 20 kilometara, u prošlim vremenima bez čvrstog puta, ipak, bila respektabilna barijera za vrednovanje položaja. To znači, sve što je dobro do Podgradaca je stizalo sporo i teško, ali i svaki negativan uticaj je imao takođe usporeno dejstvo.

Moglo bi se reći da je položaj Podgradaca takav da ih je u prošlosti ostavljao "po strani" najekstremnijih događaja, mada se podrazumjevalo da su i oni (Podgradci) imali posledica od svega onoga što je pogađalo Gradišku.

Uslovno rečeno, takva izolovanost je omogućila nastanak gradskog naselja iznad Podgradaca, na visovima koji su u ono vrijeme razvijenosti ratne tehnike bili neosvojivi ("Grad Marije Terezije" ili "Vrbaški grad").

U današnje vrijeme Gornji Podgradci su povezani sa Gradiškom dobrim asfaltnim putem tako da ono što ima Gradiška, u kratkom roku prisutno je i u Podgradcima. Čak šta više, Podgradci i Podgračani se u mnogim elementima društvenog života mogu mjeriti sa centrom opštine!

Doduše, mora se istaći da i danas Gornji Podgradci boluju od sindroma "slijepog crijeva", gdje se "autobus okreće i ne ide dalje". To je zbog toga što se regionalni put, koji ih povezuje sa Gradiškom, ne nastavlja, u kvalitetnom izdanju, u pravcu juga, odnosno prema prijedorskoj opštini. Naime, taj put koji vodi u šumski kompleks Kozare najviše koriste eksploatatori šumskih revira, izletnici i mnogi drugi, a u poslednje vrijeme ne održava ga gotovo niko. U periodu socijalističke Jugoslavije izgrađen je veličanstven spomenik žrtvama fašističkog terora u srcu Kozare, na Mrakovici. Taj spomenik, kao i prostor oko njega imao je izuzetno veliku posjećenost. Jedan od puteva koji je vodio "gore" (prema spomeniku) je upravo pomenuti, neodržavani i devastirani put kroz Podgradce. Ni tada on nije bio u potpunosti asfaltiran ali je održavan i bio stalno prohodan.

S obzirom da se u novije vrijeme vodi šira akcija na obnavljanju sportsko-rekreacionog centra na Mrakovici koji bi imao republički značaj, to bi mogla biti šansa za ulaganje u podgradački put ka jugu! Time bi Podgradci imali izvanrednu saobraćajnu povezanost sa pomenutom turističkom destinacijom, ali i sa Prijedorom.

Drugi saobraćajni pravci, osim u okolna sela, mogli bi Gornje Podgradce povezati sa Kozarskom Dubicom i Banjalukom.

Prema Kozarskoj Dubici postoji nedovršen asfaltni put: G. Podgradci - D. Podgrdci - Jablanica - Pucari - Kozarska Dubica.

Za pretpostaviti je da će ta saobraćajnica biti više iskorištena u zavisnosti od toga kako se budu razvijali privredni potencijali sa "obe strane"!

Današnja povezanost Gornjih Podgradaca sa Banjalukom, kao glavnim gradom RS, te najvećim i najrazvijenijim gradskim centrom Republike je relativno slaba. Do Banje Luke se stiže preko Gradiške, najblaže rečeno zaobilaznim putem dugim preko 70 kilometara. Najkraće rastojanje (vazdušnom linijom) između Podgradaca i Banje Luke je oko 35 kilometara. U ne tako davnoj prošlosti Podgračani su u Banju Luku putovali pravcem: Baraji - Grbavci - Turjak - Mičije - Šimići - Ivanjska,... Danas je taj put napušten i samo djelimično asfaltiran.

Ovaj stari pravac je danas tercijarnog značaja, ali svakako treba naglasiti da postoji i alterativni: Podgradci - Baraji - Grbavci - Turjak - D. Jurkovica - Mašići - Dušanovo - Banja Luka. Na pomenutoj alternativnoj komunikaciji potrebno je izgraditi još 6 kilometara asfalta čime bi se Banja Luka "približila" Podgradcima.

Svakako da će izgradnja autoputa Gradiška - Banja Luka, koji će biti od Podgradaca udaljen 15-tak kilometara, još više približiti Podgradce Banjoj Luci.

Sve ove konstatacije govore o relativno slabijem saobraćajno geografskom položaju Gornjih Podgradaca i o mogućnostima koje su realne da se ovo mješovito naselje što više i bolje poveže sa svim okolnim opštinama i mjesnim zajednicama.

Drugi aspekt geografskog položaja, jeste smještaj Gornjih Podgradaca na sjevernim obroncima Kozare, na dodiru dviju prirodno-geografskih cjelina:

• planinske (Kozara - Lisina 978 m) i
• nizijske (Lijevče polje).

Ovakvo kontaktno područje omogućava raznovrsnu poljoprivrednu proizvodnju od najranijih vremena do današnjih dana.

Plodna naplavna ravnica centra Gornjih Podgradaca omogućava uzgoj svih ratarskih kultura ovog podneblja.

Istovremeno, brežuljkasko-brdska okolina Podgradaca ima izvanredne uslove za stočarsku proizvodnju i savremen plantažerski uzgoj različitog srednjoevropskog voća.

No, ono zbog čega su Gornji Podgradci postali mjesto centraliteta drugog reda u opštini (odmah iza Gradiške), i zbog čega se za njega čulo u svim državama bivše SFRJ, a i šire, jesu šumski kompleks i prerada drveta.

Ogromni šumski kompleksi sa veoma kvalitetnom šumom bukve, hrasta, jele prepoznati su kao veoma dobra razvojna šansa još polovinom 19-tog vijeka kada je, još od daleke 1855. godine, ovde otvorena pilana koja je izrasla u prepoznatljivu drvnu industriju čiji su proizvodi izuzetnog kvaliteta i kao takvi zastupljeni na tržištima mnogih zemalja.

Slika 2: Saobraćajno - geografski položaj G. Podgradaca u odnosu na magistralne puteve

Slika 3: Položaj G. Podgradaca u okviru Gradiške opštine

III GRANICE

Gornji Podgradci su mjesna zajednica smještena u sjeverozapadnom dijelu RS i administrativno pripada opštini Gradiška.

Specifičnost katastarskih granica ove velike mjesne zajednice je u tome što su one mjesnog i međuopštinskog karaktera.

• Granicu na sjeveru prema mjesnoj zajednici Jablanica i Sovjak čine sledeće geografske tačke i linije: Pejića bare, granica skreće na jugu prema brdu Ogorelica do kote 314, ide visom prema zapadu (Vrsajkov grob, Petkovića kosa, Sarajevo) i od kote 281 skreće u Bukovicu potok i ide do potoka Miloševac;
• Granica na sjeveroistoku je prema mjesnoj zajednici Donji Podgradci i ona ide kroz: Kevića bare, Desančiće, Bečevu jarugu, Jablaničku cestu do raskršća Sovjak - Jablanica;
• Granica na istoku je prema mjesnoj zajednici Grbavci i nju čini: Cerova kosa, Golića kućište, Barajska rijeka, Radići i Lugovi kod Kevića;
• Granica na jugoistoku je prema selu Kozara i ona ide potokom Turjak ispod istočnih obronaka vrha Gig;
• Na sjeverozapadu je opštinska granica prema opštini Kozarska Dubica i ona ide: uz rijeku Bukovicu, raskršće Inđija, vis Mašinjak, kota Strmac, kota Elkazinovac, Vodice ispod kote 681 (m.n.v.);

Slika 4: Granic G. Podgradaca prema susjednim MZ i opštinama

 

• Na zapadu je opštinska granica prema Prijedoru i ona ide: od kote 681 gdje skreće prema istoku do kote 605 odakle skreće prema jugu gdje počinje vis Ravna Gora čijom zapadnom stranom ide granica, pored Javorovog bunara na Crni Vrh (687 m.n.v.), silazi u rijeku Golubaču na sastavke Jasenovače i Golubače, dalje na istok pored pjeskovite kose na kotu 659 m.n.v. gdje skreće prema jugu na Ljetišku ravan i ide na Projsu (871 m.n.v.), opet nastavlja ka istoku niz Javorsku kosu do ušća Lipovskog potoka u Tisovaču, skreće na jug Trešnjovskim potokom na Međedovo Brdo 793 m.n.v. do Brusovca, te niz potok Turjak sjeveroistočno.

IV PRIRODNO-GEOGRAFSKE KARAKTERISTIKE

1. GEOLOŠKA GRAĐA

Geološke karakteristike područja Gornjih Podgradaca date su preko prikaza: geološke građe, tektonike, inženjersko-geoloških karakteristika i pregleda mineralnih sirovina.

Građa geoloških područja

Uže područje Podgradaca dominantno izgrađuju sedimenti pliocen-kvartarne i kvartarne starosti (pjeskovi to-glinovite ilovače, šljunkovite gline, pjeskovi i šljunci).

Na priloženoj geološkoj karti (prilog 1), autori. M. Šparica, R. Buzaljko i Č. Jovanović (1986), a prema podacima preuzetim iz "Tumača OGK-a list Nova Gradiška", u širem području Podgradaca, pored izdvojene su tvorevine jurskog ofiolitskog melanža, kao i sedimenti tercijarne (paleogene i neogene) i kvartarne starosti.

Jura-tektonizirani ofiolitski melanž (J)

Najstarije stijene na ovom području pripadaju tektonizi ranom ofiolitskom melanžu, odnosno jurskoj sedimentalnoj formaciji sa magmatima ("dijabaz rožnačkoj formaciji"). Tvorevine ove formacije zahvataju zapadne i jugozapadne dijelove tretiranog terena, gdje predstavljaju paleoreljef mlađim, tercijarnim sedimentima. Na ovom području ofiolitski melanž je većim dijelom predstavljen magmatskim stijenama, a pojavljivanje sedimentnih članova je podređeno.

Sedimentne stijene

Predstavljene su uglavnom pješčarima, glinenim škriljcima, laporima i rožnacima, čiji je međusobni odnos haotičan. Nešto veća, tektonski uklještena zona pojavljivanja ovih sedimenata, nalazi se južno od naselja Gornji Podgradci sa desne strane srednjeg dijela toka rijeke Vrbaške.

Magmatske stijene

Su predstavljene dijabazima, gabrovima, spilitima, keratofirima i kvarckeratofirima, rjeđe granitima. Mješanje facija od dijabaza, dolerita do ofitskog gabra je naročito izraženo, tako da jet eško izdvojiti zone u kojima preovladava samo jedan tip stijene. Keratofiri se pojavljuju podređeno u odnosu na dijabaznu grupu stijena.

Dijabazi ( β β ) su najzastupljeniji magmatski član koji je otkriven na ovom terenu. Uz dijabaze se pojavljuju gabri i granite koji zbog malog rasprostranjenja nisu izdvojeni na priloženoj geološkoj karti.

Sa južne strane dijabazni stijenski masiv je u tektonskom kontaktu sa eocenskim flišem, dok su sjeverne i istočne granice prekrivene kvartarnim sedimentima rijeka Jablanice i Vrbaške. Na njemu, mjestimično, leže tortonski krečnjaci. Dijabazi su predstavljeni sitnozrnim i krupnozrnim varijetetima. Struktura im je ofitska, a tekstura masivna, homogena. Zelene su boje, a glavni mineralni sastojci su plagioklasi, pirokseni i amfiboli.

Donji i srednji eocen (E1,2)

Debela serija tzv. "Kozaračkog fliša" izgrađuje veći dio planine Kozare, a južne dijelove terena priložene karte.

U području gornjeg dijela toka rijeke Vrbaške eocenski sedimenti su predstavljeni pješčarima tipa arkoza i subarkoza, alevrolitima, glinenim škriljcima (šejlovi) i konglomeratima. Navedeni litološki članovi se međusobno izmjenjuju. Na području Vrbaška- Podgradci dobro su razvijeni turbiditi. Turbiditske sekvence se većinom sastoje od intervala T- a i T-a-b. Debljina "Kozaračkog fliša " na ovim terenima iznosi oko 550 metara.

Burdigal- helvet ( 1,2M1,2)

U okolini sela Grbavci razvijeni su sedimenti burdigal- helveta, koji se mogu razvrstati u dva superpoziciona paketa.

Prvi, niži superpozicioni paket ( 1M1,2), predstavljen je slabo vezanim konglomeratima nesortiranih valutica, čiji je prečnik 2- 5 cm .

Ove valutice su pretežno izgrađene od dijabaza, gabra i pješčara. Na njima dolaze pješčari i pjeskoviti laporci sa tankim (do 3 cm ) proslojsima bentonita.

Drugom superpozicionom paketu ( 2M1,2) pripadaju "muglasti" i pločasti krečnjaci svijetlo- žute boje. Debljina burdigal- helvetskih naslaga se procjenjuje na 200 metara.

Torton (M2 2)

Na južnim padinama Prosare (sjeverno od rijeke Jablanice), nalaze se organogeni krečnjaci, lapori, pjeskoviti lapori i pjesci, a u području sjeverno od Vrbaške zastupljeni su organogeni sprudni krečnjaci, u čijoj se bazi nalaze rastrošeni krupnozrni konglomerati. Za ove sedimente je karakteristična velika litološka promjenljivost u vertikalnom i lateralnom smjeru.

Gornji miocen- sarmat (M3 1)

Ove naslage su kartirane jugoistočno od sela Dragelji. Litološki sastav im je dosta raznovrstan: skoro svuda su to pjeskovite i laporovite gline, zatim pijeskovi i šljunkovi sa ulošcima lapora i laporovitih krečnjaka i najzad oolitični krečnjaci. Debljina ove jedinice varira od 200 do 300 metara.

Plioplistocen ( PI, LJ )

Na većem području između naselja G. Podgradci i D. Podgradci, izdvojene su naslage pliocenkvartara, odnosno pliopleistocena. To su pretežno pjeskovito- glinovite ilovače, a u dubljim nivoima se nalaze i šljunkovite gline i šljunak. Ovi sedimenti su vjerovatno jezerskog porijekla i prvobitno su se prostirali na većoj površini. Genetski, to je tip uklještenog jezera nastalog nanosom proluvijalnog materijala, koji je stvorio prirodnu branu između obodnih dijelova Kozare i Prosare.

Debljina pliopleistocenskih naslaga, s obzirom na podatke iz bušotina, iznosi do 300 metara.

Kvartar ( LJ )

U okviru kvartara razdvojene su pleistocenske i holocenske naslage. Detaljna podjela ovih naslaga izvršena je prema genetskim tipovima zbog nepotpune paleontološke dokumentacije.

Pleistocen ( LJ1 )

Na ovom području pleistocenu pripada prva i druga riječna terasa.

Prva riječna terasa ( t1 )

U gornjem dijelu toka Jablanice, pored sedimenata druge terase, pojavljuju se i sedimenti prve terase koji su, takođe, alevritskog sastava. Ove naslage su predstavljale proluvijalno- deluvijalni material, koji je daljim formiranjem prešao u terase.

Druga riječna terasa ( t2 )

Sedimenti druge riječne terase su registrovani uz tokove Jablanice, Vrbaške i Lubine. U litološkom sastavu ove terase, u višim nivoima preovladavaju alevriti i pijesci, dok dublje dolaze šljunci i šljunkoviti pijesci. Ovi sedimenti su sitnozrnog sastava.

Prema palionološkim spektrima u kojima preovladava crnogorica ovi sedimenti vjerovatno pripadaju kasnom glacijalu, na što upućuje Ephedra koja je karakteristična za kasne glacijalne naslage srednje Evrope.

Holocen (LJ2)

Aluvijalni nanos (a)

Aluvijalni sedimenti su utvrđeni uz tokove rijeka Jablanice i Bukovice i njihovih većih pritoka, tamo gdje su rijeke dublje zasjekle svoje korito. Male su širie i nalaze se u koritu rijeke ili najbližoj okolini. Ove naslage su predstavljene plastičnim glinama trakastog izgleda koje se često smjenjuju s pijescima i pjeskovitim glinama. Na mjestima jačeg protoka vode talože se recentni šljunci i pijesci. Male su širine i nalaze se u koritu rijeke ili u njegovoj bližoj okolini.

Tektonika

Prema tektonskoj rejonizaciji lista "Nova Gradiška" , na izdvojenom području su predstavljeni dijelovi dvije strukturne jedinice: "Sjeveroistočna Kozara" i "Bazen Potkozarja".

Strukturna jedinica "Sjeveroistočna Kozara" pripada manji dio ovog terena i izgrađena je od tvorevina jurskog tektonizovanog melanža i boranog eocenskog sedimentnog kompleksa ("kozarački fliš"). U odnosu na druge jedinice najviše je izdignuta. Eocenske naslage su borane u bore metarskih i dekametarskih dimenzija za pružanjem V- osa SZ- JI, a generalni smjer pada ovog kompleksa je sjever- sjeveroistok. Statistički padovi slojnih površi su 30- 40 0. Eocenski sedimenti su odvojeni rasjedom od tektonizovanog jurskog melanža, a poremećeni su sistemom dijagonalnih i transverzalnih rasjeda.

Strukturnoj jedinici "Bazen Potkozarja" pripada manji dio ovog terena. Ovaj bazen obuhvata neogene sedimente sjeverno od riječice Jablanice i dio terena sjeveroistočno od G. Podgradaca. Neogeni sedimenti transgresivno leže na eocenskom kompleksu i tektonizovanom ofiolitskom melanžu.

Facijalna raznovrsnost, naročito u tortonu, je veoma velika, što je uslovljeno izraženim paleoreljefom i priobalnim režimom sedimentacije. Smjer pružanja neogenih sedimenata je dvojak: istočno od riječice Lubine su smjera SSZ- JJI; taj smjer zadržavaju i na južnim obroncima Prosare. Zapadno od Lubine imaju približno smjer istok- zapad.

Svi ovi sedimenti su relativno malo poremećeni i pretežno su nagnuti pod uglom od 10-15 0.

Inženjersko- geološke karakteristike i seizmičnost šireg i užeg područja ležišta

U inženjersko- geološkom pogledu šire područje Podgradaca izgrađuje kompleks stijena različitog sastava. Prema klasifikaciji terena prikazanoj na priloženoj Inženjerskogeološkoj karti 1:250 000 (prilog 2) područje Podgradaca prema litološkom sastavu pripada kompleksu stijena pijesaka i šljunaka, odnosno kartiranoj jedinici 4.

Kompleks aluvijalnih sedimenata izgrađuje isključivo ravnice duž riječnih dolina. U građi terena preovlađuju različito taloženi nejednolično granulisani šljunčano - pješčani sedimenti. Mjestimično u njima ima i nakupljenog glinovitog materijala i rjeđe mulja. Glavna karakteristika aluvijalnih šljunčano- pješčanih naslaga je potpuna sipkost pijesaka i šljunaka i veliko kolebanje fizičko- mehaničkih karakteristika, što zavisi od granulometrijskog sastava, oblika, veličine i načina na koji su zrna srasla. Poroznost se može kolebati 28- 45%, propusnost vode je velika (koeficijent filtracije k=10 -2 do 10 -4 cm/sec. ). Nosivost šljunka ima vrijednost od 3-6 kp/cm 2 , što zavisi od konsolidacije i količine učešća sitne frakcije. U ovakvim terenima uslovi za izvođenje radova su najvećim dijelom povoljni, naročito iznad nivoa podzemne vode. U njima se sa uspjehom radi i ručnim alatom i mehanizacijom.

Slične inženjersko-geološke karakteristike ima i jedinica "7- pijesci, šljunci i gline" koja je zastupljena na tretiranom području.

Tereni Podgradaca su najvećim dijelom stabilni "i u prirodnim uslovima i pri djelatnosti čovjeka"(kartirana jedinica 4 i 26), dok su manjim dijelom "pretežno stabilni u prirodnim uslovima, a djelatnošću čovjeka najvećim dijelom nestabilni"(kartirane jedinice 7, 34 i 38).

Uzimajući u obzir naprijed navedene geološke podatke i parameter koji utiču na seizmičnost, područje Podgradaca pripada terenu sa maksimalnim stepenom seizmičnosti od 6 0MCS skale.

Mineralne sirovine

Mineralni potencijali su nedovoljno istraženi resursi. Do sada na području Podgradaca registrovane su pojave slijedećih mineralnih sirovina: šljunak i pijesak, tehnički- građevinski kamen (dijabaz, keratofir, gabro), ukrasni kamen, opekarske gline i dr. U eksploataciji se nalazi ležište tehničkog- građevinskog kamena- dijabaza "Trnova" kod Gornjih Podgradaca. Dijabaz sa ovog ležišta predstavlja kvalitetnu mineralnu sirovinu koja nalazi primjenu u putogradnji, prvenstveno za dobijanje visokokvalitetnih kamenih agregata koji se koriste za izradu nosivih i habajućih slojeva puteva visokih performansi (autoputevi). Ovakva ležišta su rijetka u Republici Srpskoj i šire.

Slika 5: Geološka karta okoline Gornjih Podgradaca, Autori: M. Šparica, R. Buzaljko, Č. Jovanović ( Izvor: Grupa autora, Prostorni plan opštine Gradiška, Gradiška, 2005. godine. )

Slika 6: Inženjersko geološka karta okoline Gornjih Podgradaca, 1:25 000 Autori: M. Šparica, R. Buzaljko, Č. Jovanović(Izvor:Grupa autora, Prostorni plan opštine Gradiška, Gradiška, 2005. god.)

2. RELJEF

Prostor Gornjih Podgradaca u reljefnom pogledu pripada peripanonskom dijelu Republike Srpske ili obodu Panonskog bazena. Oblici reljefa koji su ovdje zastupljeni formirani su kroz dugu geološku istoriju radom endogenih i egzogenih zemljinih sila.

Svakako da su najkrupniji oblici reljefa rezultat rada endogenih sila i oni su predstavljeni planinom Kozarom, pobrđem i nizijskim dijelom podgradačkog kraja. Za sve krupne oblike reljefa treba istaći da su u njihovom konačnom oblikovanju veliki uticaj imale i egzogene sile.

Naročito veliku ulogu u "zaobljavanju" reljefnih oblika ovoga prostora imalo je Paratetis more (Panonsko more) koje je dug vremenski period prekrivalo ovaj kraj i fizičkim kretanjima morske vode, talasima i morskim strujama ublažavalo oštre crte tadašnjeg podvodnog reljefa.

Bitno je istaći da je navedeno Panonsko more koje je imalo više faza u svojoj najvišoj fazi dostizalo današnju nadmorsku visinu od 800 metara, što znači da su Podgradci i najveći dio Kozare bili pod vodom.

Povlačenjem morske vode svi spoljni agensi su nastavili svoj razarački erozivni i akumulativni rad. Najviše je došlo do izražaja fluvijalna ili riječna erozija koja je raščlanila prvobitni reljef na klisuraste i kanjonske oblike riječnih dolina, različitih dimenzija, kao i aluvijalne ravni u donjim tokovima rijeka.

Hipsometrijski ekstremi ovog prostora su visinske tačke od 150 m. n. v. (ušće Bukovice u Jablanicu) do 871 m. n. v. (vrh Projsa).

Gledano u cjelini reljef se postepeno diže idući od sjevera ka jugu gdje katastarska opština Gornji Podgradci dostiže najveću visinu.

Prema morfologiji prostora ovde se izdvaja nekoliko relativno većih prirodnih cjelina:

• Podgradačka Kozara (planinski dio)

Najviši dio Podgradaca se nalazi južno od naselja i on je dio dinarske flišne planine Kozare, koja se pruža u pravcu zapad istok na dužini od 60 kilometara i širine dvadesetak kilometara.

To je relativno teško prohodan kraj gdje su manji riječni tokovi raščlanili reljef, ali isto tako tim dolinama vode šumski putevi i predviđeni regionalni put za Mrakovicu.

Samo u nekim dijelovima podgradačke Kozare bilo je naselja koja su do današnjih dana iščezla. Najviši vrh je Projsa (871 m.n.v.), a svakako najinteresantiji je Gig (646 m.n.v.) gdje je nekada postojalo naselje a danas se nalazi bazna stanica mobilne telefonije BiH i predajnik VIKOM RTV. To je danas poznato izletničko mjesto sa vikendicama.

Najznačajniji vrhovi Podgardačke Kozare su:

1. Projsa 871 m. n. v.

2. Crni vrh 687 "

3. Bukovi vrh 686 "

4. Srednji vrh 684 "

5. Gig 646 "

6. Sredovo brdo 596 "

7. Ilina glava 565 "

8. Međedovo brdo 548 "

9. Bunik 546 "

10. Oštra glavica 529 "

• Brežuljkasti dio

Idući ka sjeveru reljef Gornjih Podgradaca se postepeno spušta i predstavljen je pobrđima i brdima koje površinske vode, pri većoj količini i intenzitetu padavina, lako erodira ju u niže predjele.

U ovu prirodnu cjelinu ulaze hipsometrij ske tačke između 200 m.n.v. i 500 m.n.v. Sav brežuljkasto-brdski predio pogodan je za razvoj šumske vegetacije.

Svakako najizrazitije i najuočljivije brdo ovog dijela Podgradaca jeste Ogorelica koja je smještena zapadno od glavnog puta za Podgradce i na kojoj se nalazi bazna stanica mobilne telfonije RS.

Ovaj prostor je danas dosta rijetko naseljen. Pored šumskog bogatstva najveću vrijednost ovoj reljefnoj cjelini i Podgradcima uopšte, daje nalazište eruptivne stijene dijabaz, izuzetnog kvaliteta.

Najznačajniji podgradački brežuljci su:

1. Šerbulovac 499 m. n. v.

2. Mali lom 447 "

3. Palež 431 "

4. Ogorelica 314 "

5. Pavetnjak 285 "

6. Stražac 282 "

7. Sarajevo 281 "

8. Šinička brda 262 "

9. Cerovac 257 "

10.Goveđak 249 "

2.3. Ravičarski ili nizijski dio

(Vrbaško-Bukovička ravnica)

Reljefno najuravnjeniji i najniži dio podgradačkog kraja čini prostor duž toka rijeke Vrbaške, gdje je inače smješten najveći dio naselja Gornji Podgradci. Ova ravnica predstavlja relativno veliku aluvijalnu ravan koja je nagnuta prema sjevoeroistoku i koja je nastala dugogodišnjim pomicanjem toka rijeke Vrbaške i Bukovice. Taloženjem erodiranog materijala kao što su pjesak, šljunak, glina, ravan se postepeno dizala ostavljajući uobličene plitke riječne doline navedenih rijeka.

Viši nivo aluvijalnih ravni bio je graničnik plavljenog područja, u kojem su kako kuće, tako i poljoprivredna zemljišta postajali sigurniji.

Najni ža tačka je ušće Bukovice u Jablanicu gdje je nadmorska visina 150 metara. Samo po sebi se podrazumijeva da je ovo prirodna cjelina koja ima najveće potencijale za poljoprivrednu proizvodnju.

Slika 8 i 9: Perspektivni prikaz Gornjih Podgradaca sa konturama reljefa (Izvor: Grupa autora, Arhitektonska radionica, pravci razvoja G. Podgradaca, Gradiška, 2007. godine.

3. KLIMA

Gornji Podgradci kao i širi prostor Lijevča polja i Kozare pripadaju umjerenoj klimatskoj oblasti što proizlazi iz geografske širine gdje su smješteni. Glavni klimatski faktori koji su predodredili umjereno kontinentalno podneblje ovog kraja su:

• geografska širina
• raspored kopna i mora
• reljef i nadmorska visina
• vrsta podloge (tla)
• vegetacioni pokrivač
• atmosferski uticaji
• antropogeni uticaji.

Osnovne karakteristike klime podgradačkog kraja i šire su sledeće: zima suvlja od ljeta, temperatura vazduha raste brže u proljetnim mjesecima neko što opada u jesen, te je zbog toga jesen toplija od proljeća.

Kao lokalni modifikator klime u Gornjim Podgradcima, gdje nema mjerne stanice jeste svakako reljef koji utiče sa svojom nadmorskom visinom.

Razlike u klimatskim elementima u odnosu na mjernu stanicu u Gradišci za ovoliku nadmorsku visinu su neznatne, ali primjetne.

One su izražene u nešto nižim srednjim mjesečnim i godišnjim temperaturama vazduha i nešto većom količinom padavina koja je bitna kod razvoja šumskog areala.

Snježni pokrivač je deblji i duže traje nego u Gradišci.

Granica ili pojas od koje se osjećaju drugačiji klimatski elementi u odnosu na gradišku mjernu stanicu jeste tzv. "Trebovljanska greda".

Do nje se u potpunosti osjeća uticaj rijeke Save, a od nje sve više se osjeća uticaj planine Kozare.

Možemo konstatovati da je u Gornjim Podgradcima zastupljena umjereno kontinentalna klima nešto svježije varijante zbog nešto veće nadmorske visine.

Napominjem da u tabelarnom pregledu određenih klimatskih elemenata uzimani su brojčani podaci sa mjerne stanice u Gradišci koja je najbliža Podgradcima.

3.1. Temperatura

Toplota je veoma bitan klimatski faktor koji utiče na život i životne procese ljudi, biljaka i životinja.

Izučavanje toplotnog stanja vazduha vrši se pomoću temperature vazduha koja označava stepen tog stanja.

Temperatura vazduha je jedan od osnovnih klimatskih elemenata.

U toku godine temperatura vazduha na ovom prostoru ima znatna kolebanja i temperaturne amplitude su relativno velike.

U narednoj tabeli prikazane su srednje mjesečne i godišnje temperature vazduha za Gradišku (Podgradci) u dva različita mjerena perioda.

Prvi period je od 1955. do 1965. , a drugi 1992. do 2002. godine.

Tabela 1.

Srednje mjesečne temperature vazduha (u ° S) u dva perioda; 1955. - 1965. i 1992. - 2002. za područje Gradiške - Podgradaca. (Izvor: Trbić, Goran, Lijevče polje - klimatske odlike, PMF, BL, 2004.)

Ako izršimo komparaciju u odnosu na period 1955-1965 vidimo da se prosječna godišnja temperatura povećala za 1,6 ° S. Temperaturno povećanje možemo dovesti u vezu sa globalnim klimatskim promjenama odnosno na našem prostoru to znači da dolazi do smanjenja oblačnosti i povećanja insolacije koji su izazvali ove promjene. Jednostavno rečeno ovi podaci govore o globalnom zatopljavanju zemlje.

U periodu 1992-2002 juli je i dalje najtopliji mjesec sa prosjekom 23, 2 ° S, dok je najhladniji mjesec decembar sa 0,3 ° S.

Prosječna godišnja amplituda je ostala gotovo ista (21,6 ° S).

Grafikon 1: Srednjih mjesečnih temperatura vazduha Gradiške (Podgradaca) za period 1955. - 1965. i 1992. - 2002.

Temperaturni režim po godišnjim dobima u periodu 1955. - 1965. pokazuje da je zima (decembar - februar) najhladnije godišnje doba sa srednjom temperaturom 0,6 ° S.

Godišnji prosjek proljeća (mart - maj) jeste 10,6 ° S, ljeta (jun - avgust) 20,1 ° S i jeseni (septembar - novembar) 11,6 ° S.

Septembar je topliji od maja, oktobar i april imaju gotovo jednake srednje mjesečne temperature, dok je novembar topliji od marta.

Kao što se vidi prosječne jesenje temperature su više od proljetnih, što se pozitivno odražava na pozne agrokulture (kukuruz, soja ...), tj. toplotu dobijaju onda kada im je najpotrebnije (za sazrijevanje potrebne temperature oko 12 ° S - početak jeseni).

Veće jesenje temperature u odnosu na proljećne posledica su veće temperature zemljišta koja tokom ljeta akumuliraju veću količinu toplote u odnosu na zimu.

Temperaturni prelaz od zime ka ljetu je nešto brži nego prelaz od ljeta ka zimi. Ovakav temperaturni prelaz značajan je za povrće i žitarice jer brže dobijaju određenu temperaturnu sumu potrebnu za pojedine faze razvoja.

Analiza temperaturnog režima za godišnja doba u periodu 1992. - 2002. pokazuje na izvjesne promjene. Srednje zimske temperature su se povećale za 1,6 ° S, proljećne za 3,1 ° S, ljetne za 2,0 ° S, dok su srednje temperature u jesen ostale iste (11,6 ° S).

Ovakav temperaturni režim je povoljan za poljoprivre dne kulture koje se gaje u podgradačkom kraju.

Prosječne jesenje temperature su ostale iste tj. pozne agrokulture dobijaju dovoljnu količinu toplote u periodu sazrijevanja.

Povećanje proljetnih temperatura, pored toga što uslovljava veću količinu toplote, omogućuje i brže ostvarivanje određenih temperaturnih suma biljkama, što praktično može imati uticaja i na pomjeranje datuma sjetve, uz pretpostavku da prostor dobija dovoljnu količinu vlage u obliku padavina ili navodnjavanjem.

3.2. Padavine

Padavine su uz temperaturu i vlažnost vazduha jedan od najvažnijih klimatskih elemenata.

Preko padavina biljke dobijaju najveću količinu vode pomoću koje iz zemljišta upotrebljavaju hranu i minerale.

Količina padavina je različita po mjesecima u toku godine. U sledećoj tabeli prikazane su količine padavina po mjesecima u dva perioda 1955. - 1965. i 2002. - 2005.

Tabela 2: Prosječne mjesečne i godišnje visine padavina (u milimetrima) u dva perioda: 1955. -1965. i 2002. - 2005. (Izvor: Trbić, Goran, Lijevče polje - klimatske odlike, PMF, BL, 2004.)

Iz tabele 2. lako je uočljivo da su količine padavina po mjesecima u dva posmatrana perioda dosta različite. Ukupna prosječna količina padavina u drugom posmatranom periodu je dosta manja. Ovde napominjem još jednom, da su ove vrijednosti izmjerene na meteorološkoj stanici u Gradišci i da su navedene vrijednosti izmjerene za to mjesto.

Padavine u Gornjim Podgradcima sigurno imaju veću vrijednost i iznose u gruboj procjeni između 800 i 1000 milimetara po metru kvadratnom. Kao dokaz ovoj konstataciji navodim činjenicu da u katastarskoj opštini Gornji Podgradci upravo zahvaljujući tolikoj količini padavina razvili su se šumski areali, najveći na prostoru opštine Gradiška.

Količina padavina u G. Podgradcima se nije bitnije smanjila, ali raspored padavina po mjesecima je dosta neravnomjeran.

Evidentno je da je najmanja količina padavina u drugom posmatranom periodu za mjesec juni i juli (43,7 i 59 milimetara) što predstavlja veliki problem za ratarske i voćarske kulture koje u tom periodu trebaju dosta vlage. Neminovnost je da se iskoriste postojeći vodni potencijali, prije svega rijeke Vrbaške i Bukovice odakle bi se mogla crpsti voda za navodnjavanje u ovom kritičnom periodu.

Grafikon 2: Klima dijagram prosječne mjesečne i godišnje visine padavina u dva perioda: 1955. - 1965. i 2002. - 2005.

3.3. Oblačnost

Oblačnost ili prekrivenost neba oblacima veoma je značajan agroklimatski elemenat, jer od nje zavisi izračivanje sa zemljine površine, a time i dnevno kolebanje temperature.

Praktičan značaj ovog klimatskog elementa imamo u poljoprivredi, jer porast biljaka zavisi i od д nevnog kolebanja temperature, jer je on brži ukoliko je kolebanje veće između dva dana sa istim srednjim dnevnim temperaturama.

Tabela 3. Srednja mjesečna i godišnja oblačnost Gradiške - G. Podgradaca. (Izvor: Trbić, Goran, Lijevče polje - klimatske odlike, PMF, BL, 2004.)

Iz navedene tabele se vidi da najveću oblačnost imaju januar (7,0), april (6,0) i oktobar (6,0).

Najmanja oblačnost je u avgustu (3,6), julu (4,0) i junu (5,0).

3.4. Insolacija

Insolacija ili dužina trajanja sunčevnog sjaja veoma je važan klimatski elemenat. Od insolacije direktno zavise temperatura zemlje i vazduha, ali i mnoge druge atmosferske pojave koje su u uskoj vezi sa temperaturom. Dužina trajanja sunčevog sjaja veoma je bitan i bioklimatski faktor (utiče na zdravlje ljudi, psihičko stanje, raspoloženje ...), a u agroklimatskom smislu jedan je od limitirajućih faktora koji je neophodan u mnogim životnim funkcijama biljaka kao što su: asimilacija, fotosinteza.

Na insolaciju utiču geografska širina, nadmorska visina, reljef i oblačnost. Podaci za insolaciju dobijeni su sa meteorološke stanice u Banjoj Luci (samo je ona imala heliograf), ali se ti podaci mogu primjeniti za šire područje, uključujući i Gornje Podgradce.

Tabela 4. Srednje mjesečne i godišnje trajanje sunčevog sjaja (u časovima) Gornjih Podgradaca u periodu 1992. - 2002. (Izvor: Trbić, Goran, Lijevče polje - klimatske odlike, PMF, BL, 2004.)

Najdužu insolaciju u navedenom periodu imamo u mjesecima: julu (274 časa), avgustu (255 časova), junu (243 časa) i maju (228 časova).

Najkraću insolaciju imaju mjeseci: decembar (45 časova), januar (62 časa) i novembar (65 časova).

Nisam navodio podatke za insolaciju iz ranijeg perioda (1955. - 1965.), da ovo poglavlje ne bi bilo pretrpano brojčanim podacima, ali moram istaći da je godišnji prosjek insolacije u ovom ranijem periodu bio 1822 časa, a u novom kako je navedeno u tabeli 1882 časa. Prosječna insolacija je duža za 60 časova na

godinu, što takođe, govori o globalnom zatopljenju naše planete, pa i ovog parčeta zemlje koji proučavamo.

3.5. Vjetrovi

Pojava vjetrova je u direktnoj vezi sa različitim vazdu šnim pritiskom u atmosferi tj. vazdušni pritisak je jedan od osnovnih klimatskih faktora koji uslovljavaju kretanje vazduha.

Jedna od osnovnih karakteristika vjetrova jeste da donose sa sobom osobine klime odakle dolaze, tj. ako dolazi sa okeana, npr. Atlantika, donosi osobine maritimne klime (najčešće topli i vlažni), a ako duva sa kontinentalnog predjela npr. Sibira, donosi osobine kontinentalne klime (najčešće hladni i suvi).

Na širi prostor Gornjih Podgradaca najveći uticaj imaju zapadni vjetrovi koji dolaze sa Antlantika i donose vlagu. Oni su na ovom prostoru relativno česti i njihova brzina zavisi od razlike polja anticiklone nad Zapadnom Evropom i Atlantikom u odnosu na polje ciklone nad Balkanskim poluostrvom i Istočnom Evropom.

Pored zapadnih vjetrova ovdje je čest južni vjetar koji se javlja u zimskom periodu godine naročito u februaru i martu, kada djeluje na otapanje snijega. Pojava juga, koji duva nekad i po nekoliko dana je vezana sa neminovnom promjenom vremena.

U zimskom periodu na prostoru Gornjih Podgradaca osjeća se uticaj sjevernog i sjeveroistočnog vjetra koji dolazi sa prostora Arktika i Sibira. Pošto su Gornji Podgradci prema sjeveru otovoreni Panonskom nizijom, bez ikakvih prirodnih prepreka ovi vjetrovi znatno utiču na vrijeme ovog kraja, koje se manifestuje hladnoćom i snježnim padavinama.

U svakom slučaju sjeverni i sjeveroistočni vjetar rashlađuju postojeće temperaturno stanje atmosfere za nekoliko stepeni.

Osnovni elementi klime koji su dati u ovom kratkom prikazu, pokazuju da su Gornji Podgradci smješteni na takvom mjestu gdje klima svojim karakteristikama predstavlja privlačan i omogućavajući faktor za život ljudi i za raznovrsnu privrednu djelatnost, s tim što se primjećuje tendencija globalnog zagrijavanja i posledice koje ona donosi moraju se obavezno uzeti u obzir jer će u bliskoj budućnosti na osnovu toga doći do promjena većine klimatskih elemenata i promjene tipa klime uopšte!

4. HIDROGRAFIJA (VODE)

Hidrografske karakteristike podgradačkog kraja su usko vezane za geološke, morfološke i klimatske prilike.

Dovoljne količine padavina i vodonepropusni karakter zemljišta uzrokuju relativno brzo oticanje i poniranje vode, te stvaranje osnovnih hidrografskih pojavnih oblika;

• podzemnih voda
• površinskih voda.

Podzemne vode (izdan) na prostoru ravničarskog dijela Gornjih Podgradaca nalaze se na relativno maloj dubini. Glavni način mjerenja izdana jeste provjera dubine bunara i količine vode u njima. Treba istaći da se bunarska voda (izdan) na širem prostoru lijeve obale rijeke Vrbaške i u oblasti ravničarskog dijela uz rijeku Bukovicu nalaze se na manjoj dubini - od 5 do 10 metara.

Na desnoj obali Vrbaške i na većim nadmorskim visinama u brežuljkastoj i planinskoj oblasti, izdan se nalazi na dosta većoj dubini što pokazuju bunarske vode koje se nalaze i do 30 metara ispod površine zemlje.

Nivo izdani pokazuje dosta veliko kolebanje po mjesecima tako da je dijagram visine izdani izlomljenog oblika. Najveća izdašnost je u martu i aprilu, a najmanja u julu i avgustu.

Na mjesecima gdje topografska površina presjeca izdan, javljaju se izvori veće ili manje izdašnosti, u zavisnosti od padavina i doba godine.

Kozara, pa samim tim i Gornji Podgradci su puni izvora!

Najznačajniji su: Jelski izvor, Jerića izvor, Javorac, Avram vrelo ... Mnogi od ovih izvora su kaptirani i pojedini zaseoci, grupe domaćinstava i određen broj pojedinaca su izgradili vodovode kojim su u manjoj mjeri riješili problem vodosnabdijevanja pitkom vodom, ali čitava mjesna zajednica još uvijek u potpunosti nije učinila.

Čak šta više, postoji jedna apsurdna činjenica da sve do 2005. godine Gornji Podgradci i najveći potrošač u mjestu, Drvna industrija, od tolikog broja izvora u Kozari (iznad Podgradaca), snabdjevali su se vodom iz reljefno nižih Donjih Podgradaca (Desančića bunar) i to "na kašičicu".

Konačno rješenje vodosnabdjevanja Gornjih Podgradaca biće rješeno tek spajanjem postojećeg lokalnog vodovoda na gradski vodovod čiji krak je već stigao do Donjih Podgradaca.

S obzirom na količinu padavina i navedene faktore koji utiču na stvarnje vodotoka Gornji Podgradci imaju gustu riječnu mrežu u kojoj se ističu dvije nešto veće rijeke i veći broj manjih potoka.

Najznačajniji vodotoci ovog kraja su: Vrbaška, Trnava, Crna rijeka, Jasenovača, Tisovača, Golubača, Željanački potok ...

Glavni vodotok kraja čini rijeka Vrbaška. Ona predstavlja klasičan primjer rijeke koja nema pravog izvora, već nastaje od izvorišne čelenke. Nekoliko manjih rijeka koje se spajaju u jedan veći tok, odnosno na sastavcima Crne rijeke, Jasenovače, Tisovače i Golubače na 265 metara nadmorske visine, nastaje rijeka Vrbaška.

Ona teče u pravcu jugozapad - sjeveroistok do Gornjih Podgradaca u dužini od 5,5 kilometara, kroz dolinu širine od 100 do 200 metara, koja je omeđena strmim stranama kozarskih vrhova i pobrđa. Upravo sa ovih strmih strana poslije obilnijih padavina dolazi veoma brzo do punjenja riječnog korita i izlijevanja vode u proširenoj aluvijalnoj ravni gdje je izgrađeno naselje Gornji Podgradci.

Najčešće poplave se javljaju u proljetnim i kasnim jesenskim mjesecima. Od Gornjih Podgradaca do ušća u rijeku Jablanicu, na području mjesne zajednice Trebovljani, rijeka teče mirnije na dužini od još 14 kilometara, tako da je njena ukupna dužina 19, 5 kilometara.

Ukupan pad rijeke od sastavka na 265 m. n. v., pa do ušća u Jablanicu na 115 m. n . v . iznosi 150 metara.

Prosječan pad rijeke ( I sr) predstavlja odnos ukupnog pada toka ( h ) i ukupne dužine toka ( L ).

Za rijeku Vrbašku prosječan pad toka iznosi 7,69 %!

Proticaj rijeke se dosta koleba po mjesecima u toku godine i najmanji je u avgustu LJ=0,5 m 3/s , a najveći je u martu i aprilu LJ=15 m 3/s . Ovoliki prosječan pad rijeke omogućio je u počecima razvoja Drvne industrije pa sve do iza drugog svjetskog rata da se izgradnjom brana podiže nivo vode i na taj način transportuje drvna masa do prerade u Gornjim Podgradcima. U toku hladnijih zimskih dana gdje su temperature ispod - 20 ºC Vrbaška kao i ostali vodotoci ovog kraja se zalede.

Rijeka Vrbaška ima određen i hidroenergetski potencijal koji je korišten za izgradnju vodenica, a u budućnosti će se ta vodna snaga moći koristiti i za stvaranje mini elektrana, za šta je već bilo pokušaja! (Moguće je izgraditi hidroelektrane koje će imati snagu od 5 do 10 NJ).

Voda iz spomenute rijeke koristi se u drvnoj industriji, domaćinstvima, izgradnju ribnjaka i svakako u budućnosti (zbog otpoljavanja klime) za znatnije navodnjavanje poljoperivrednih površina u ravničarskom dijelu Gornjih Podgradaca.

Oko 80 % teritorije Gornjih Podgradaca pripada slivu rijeke Vrbaške, a oko 20 % voda slijeva se prema nešto manjoj rijeci Bukovici, koja ima slične karakteristike kao i Vrbaška. Bukovica prikuplja vode sjeverozapadnog dijela Gornjih Podgradaca i ulijeva se u rijeku Jablanicu na 150 m.n. v. Obe rijeke, Vrbaška i Bukovica imaju nivalno-pluvijalni režim.

Što se stajaćih voda tiče ovde samo treba spomenuti nekoliko vještačkih akumulacija koje su napravljene za ribnjake, i vještačko Trnovsko jezero.

Trnovsko jezero se stvorilo prilikom iskopavanja dijabaza u zapadnom dijelu G. Podgradaca kada je topografska površina presječena i kada se pojavilo snažno vrelo koje je za relativno kratko vrijeme ispunilo ogromno udubljenje stvoreno izvlačenjem kamena.

Jezero je služilo u ljetnim mjesecima za rekreaciju, kupanje i ribarenje, ali je poslije nekoliko nesretnih slučajeva utapanja, ono zatrpano i prestalo da postoji.

Slika 10: Gornji tok rijeke Vrbaške.

5. TLO /PEDOLOŠKI POKRIVAČ/

Pedološki pokrivač je raznovrstan i uslovljen reljefom i klimom ovog područja. U višim planinskim djelovima prostora Gornjih Podgradaca zastupljeno je kiselo-smeđe zemljište. Kiselo-smeđe zemljište zauzima veliki dio i na njemu se razvijaju najbolje šume jele i bukve. Ova zemljišta su razvijena na kiselim silikatnim stijenama koje preovlađuju na padinskim stranama Kozare.

Kiselo-smeđe zemljište ima veliku aktivnu i potencijalnu kiselost tako da je rN vrijednost manja od 5,5 a stepen zasićenosti bazama niži od 50 %. Sadrzi 3 do 5 % humusa, siromašno je fosforom, a osrednje obezbjeđeno kalijumom. Ova tla često sadrže i skeletal. Imaju dubinu od 40 do 70 cm. povoljnog su mehaničkog sastava i sa dobrim plodnim režimom.

Zbog toga imaju znatne potencijalne mogućnosti za proizvodnju drvne mase. Pogodna su za uzgoj krompira, raži, ječma i zobi. Ovom tipu zemljišta potrebna je kalcfikacija, fosfatizacija i unošenje azotnih đubriva.

Najrasprostranjeniji tip zemljišta je parapodzol ili pseudoglej. On je ujedno najrasprostranjenije tlo u BiH. Zauzima ravničarski i brežuljkasti prostor podgradačkog područja koji su veoma pogodni za intenzivno korištenje.

Ovaj tip tla ima zbijen horizont na dubini od 15 do 20 cm. Usled prisustva nepropusnog sloja dolazi do povremene stagnacije oborinske vode u zimsko-proljetnom periodu (tvz. gornja voda), što može da ošteti ozime kulture. Ovo tlo ima kiselu reakciju (rN 5,0 - 5,5 ) i slabo je zasićeno bazama. Sadrži malo humusa (oko 3 %) a oskudjeva fosforom i azotom. Po teksturi je prahulja.

Što se tiče podloge na kojoj se razvija pseudoglej, ona mora imati takvu teksturu da je u gornjem dijelu propustljivi sloj (pijesak, ilovača, šljunak i sl.), a ispod toga je sloj od nepropusnih glina. Za nastajanje pseudogleja neophodno je u našim uslovima da bude najmanje 700 milimetara taloga godišnje. Pseudoglej ima nepovoljno vodno-fizička i hemijska svojstva.

Zahtijeva hidrotehničke i agrotehničke melioracije, na prvom mjestu odvodnju, zatim duboko oranje, podrivanje, kalcifikaciju, humizaciju i fosforizaciju. Nakon izvedenih melioracija na ovom tlu se dobiju visoki prinosi ratarskih i naročito voćarskih kultura.

Uz tokove rijeka, a naročito uz tok Vrbaške zastupljeni su recentni plodni aluvijalni nanosi. U donjim dijelovima vodotoka imaju pjeskovitu teksturu. Obično su vrlo plodna zemljišta ali nesigurnih prinosa, zbog mogućih poplava.

• BILJNI I ŽIVOTINJSKI SVIJET

/FLORA I FAUNA/

Pogodnost klimatskih prilika i plodnost tla, uslovi su na području Podgradaca za razvoj raznovrsnog biljnog i životinjskog svijeta. Podgradačka flora može se podijeliti na floru kultivisanih polja, floru šuma i floru kultivisanog bilja.

Kultivisana polja zahvataju veliki dio površine. S obzirom da je zemljište dosta plodno (od aluvijalnih nanosa pa do pozola) pogodno je za gajenje žitarica, povrtlarskih kultura i krmnog bilja. Na podzolastom zemljištu Kozarskog pobrđa uspješno se gaji voće naročito jabuka, šljiva, kruška i breskva. Predstavnici divlje vegetacije ovih polja su česti i raznovrsni (livadska vlasulja, divlja djetelina, paprat, žalfija, kopriva, maslačak, divlja kamilica, divlja salata, bokvica i drugo).

Biljni svijet šumskog pojasa počinje od podnožja Kozare.

Odatle pa sve do samog planinskog vijenca ide pojas listopadnog drveća: hrasta, graba, bukve i ostalih lišćara, Na visinski pojas lišćara nastavlja se pojas crnogoričnih šuma koje su najviše predstavljene jelom, borom i smrčom. Na nižim planinskim predjelima prostiru se pašnjaci i suvati.

U ravničarskom prostoru Podgradaca ima manjih površina hrastovih šuma, vrlo dobrog kvaliteta te johe i vrbe koje se nalaze uz vodotoke. Ukupna površina pod šumama u Gornjim Podgradcima iznosi 6845 hektara i čini 78 % ukupne površine ove mjesne zajednice.

Životinjski svijet je raznovrstan i može se podijeliti na životinje kultvisanih polja i šumske životinje.

Životinje kultivisanih polja su brojne i raznovrsne.

Najpoznatije ptice su: vrabac, golub, vrana, svraka, čavka, kreja, kos, drozd, fazan, jarebica, prepelica, sjenica; zatim od glodara se prisutni:poljski miš, krtica i drugi korisni i štetni insekti.

Rijeka Vrbaška i Bukovica obiluju raznovrsnom ribom (klen, jatnica, mrena, krkuša, peš, brinarka i pastrmka u gornjim tokovima). U Vrbaškoj i Bukovici žive i druge životinje: vidra, bizamski pacov, žabe i dr.

Faunu šumsko-planinskih predjela čini niz lovnih životinja: lisica, jazavac, vjeverica, kuna, srna, zec, vuk ...

Među pticama ponajviše se susreću: djetlić, žuna, jastreb, sova, švraka, gavran i dosta sitnih ptica pjevica.

Uzgoj domaćih životinja prisutan je u Podgradcima od najstarijih vremena do danas. Gotovo u svim domaćinstvima (osim urbanog dijela) susrećemo goveče, konja, ovcu, svinju, kozu, kokoši, ćurke, a u domaćinstvima pored rijeka uzgajaju se i patke.